สิทธิบังคับขายหุ้น (Drag-Along Right) ในบริษัทจำกัดไทย

สิทธิบังคับขายหุ้น (Drag-Along Right) เป็นข้อกำหนดที่พบได้ในสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น (Shareholders’ Agreement) โดยเฉพาะกิจการที่มีผู้ถือหุ้นหลายกลุ่มและมีความเป็นไปได้ที่จะขายกิจการให้แก่บุคคลภายนอกในอนาคต ข้อกำหนดดังกล่าวเปิดให้ผู้ถือหุ้นฝ่ายที่มีสิทธิตามสัญญาเรียกให้ผู้ถือหุ้นรายอื่นขายหุ้นแก่ผู้ซื้อรายเดียวกัน เมื่อมีการเสนอซื้อหุ้นตามจำนวนและเงื่อนไขที่ตกลงไว้

ในกรณีที่ผู้ซื้อประสงค์จะซื้อหุ้นทั้งหมดของบริษัท การไม่ยอมขายหุ้นของผู้ถือหุ้นเพียงบางรายอาจทำให้การซื้อขายไม่สำเร็จ สิทธิบังคับขายหุ้นจึงใช้รองรับกรณีดังกล่าวโดยกำหนดวิธีดำเนินการไว้ล่วงหน้า ขณะเดียวกัน สิทธินี้ย่อมกระทบผู้ถือหุ้นซึ่งต้องขายหุ้นโดยมิได้เป็นผู้ตัดสินใจขายเอง การกำหนดเงื่อนไขการใช้สิทธิ ราคา และหน้าที่ของผู้ถือหุ้นแต่ละฝ่ายจึงต้องมีความชัดเจนเพียงพอที่จะใช้บังคับได้เมื่อเกิดการขายขึ้นจริง

ฐานของสิทธิบังคับขายหุ้นตามกฎหมายไทย

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มิได้บัญญัติให้ผู้ถือหุ้นข้างมากของบริษัทจำกัดมีสิทธิบังคับผู้ถือหุ้นรายอื่นขายหุ้นเพียงเพราะตนถือหุ้นในจำนวนที่มากกว่า สิทธิบังคับขายหุ้นจึงมิใช่อำนาจที่ติดมากับสถานะของผู้ถือหุ้นข้างมาก แต่เป็นสิทธิที่เกิดจากข้อตกลงระหว่างผู้ถือหุ้น

ผู้ถือหุ้นอาจตกลงกำหนดสิทธิและหน้าที่เกี่ยวกับการโอนหุ้นไว้ระหว่างกันได้ตามหลักเสรีภาพในการทำสัญญา ตราบเท่าที่ข้อตกลงนั้นไม่ขัดต่อบทบัญญัติของกฎหมาย ความสงบเรียบร้อย หรือศีลธรรมอันดีของประชาชน ขอบเขตของสิทธิบังคับขายหุ้นจึงต้องพิจารณาจากข้อความในข้อตกลงเป็นสำคัญ ผู้ถือหุ้นฝ่ายที่มีสิทธิไม่อาจบังคับขายเกินกว่ากรณีที่สัญญากำหนดไว้ และผู้ที่มิได้เข้าผูกพันตามสัญญาย่อมไม่อยู่ภายใต้หน้าที่ที่คู่สัญญารายอื่นตกลงกันเอง

ประเด็นอีกส่วนหนึ่งคือ สิทธิตามสัญญาและการโอนหุ้นตามกฎหมายบริษัทมิใช่เรื่องเดียวกัน แม้ผู้ถือหุ้นจะมีหน้าที่ขายหุ้นตามสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นแล้ว การโอนหุ้นยังต้องดำเนินการให้ถูกต้องตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ด้วย มาตรา 1129 กำหนดทั้งเรื่องข้อจำกัดการโอนหุ้นชนิดระบุชื่อและแบบของการโอนหุ้น รวมถึงการจดแจ้งการโอนลงในทะเบียนผู้ถือหุ้นเพื่อให้ใช้ยันบริษัทและบุคคลภายนอกได้

การร่าง Drag-Along Right สำหรับบริษัทจำกัดไทยจึงต้องพิจารณาทั้งสิทธิตามสัญญาและวิธีทำให้เกิดการโอนหุ้นตามกฎหมาย มิใช่เพียงกำหนดว่าผู้ถือหุ้นข้างมากมีสิทธิบังคับให้ผู้ถือหุ้นรายอื่นขายหุ้นเท่านั้น

ผลผูกพันของข้อบังคับบริษัทและสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น

สิทธิบังคับขายหุ้นอาจกำหนดไว้ในสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น และอาจมีข้อกำหนดที่เกี่ยวข้องกับการโอนหุ้นอยู่ในข้อบังคับบริษัท (Articles of Association) ด้วย เอกสารทั้งสองประเภทมีผลทางกฎหมายต่างกันและควรพิจารณาควบคู่กัน

สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นก่อให้เกิดสิทธิและหน้าที่ระหว่างคู่สัญญา จึงสามารถกำหนดรายละเอียดของ Drag-Along Right ได้ เช่น ผู้มีสิทธิใช้ เกณฑ์จำนวนหุ้น เหตุที่ใช้สิทธิได้ ราคา วิธีแจ้ง และหน้าที่ของผู้ถือหุ้นเมื่อต้องขายหุ้นตามสิทธิ

ส่วนข้อบังคับบริษัทใช้กำหนดหลักเกณฑ์เกี่ยวกับบริษัทและผู้ถือหุ้นในฐานะสมาชิกของบริษัท มาตรา 1129 เปิดให้กำหนดข้อจำกัดการโอนหุ้นชนิดระบุชื่อไว้ในข้อบังคับได้ หากข้อบังคับกำหนดเงื่อนไขการโอนหุ้นไว้แตกต่างจากสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น อาจเกิดอุปสรรคในขั้นตอนการโอนแม้คู่สัญญาจะมีหน้าที่ขายหุ้นตามสัญญาแล้วก็ตาม

ในกรณีที่บริษัทประสงค์จะแก้ไขข้อบังคับเพื่อเพิ่มเติมข้อกำหนดเกี่ยวกับ Drag-Along Right ภายหลังการจัดตั้ง การแก้ไขข้อบังคับต้องดำเนินการโดยมติพิเศษตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ การกำหนดสิทธิบังคับขายหุ้นตั้งแต่เริ่มต้นความสัมพันธ์ระหว่างผู้ถือหุ้นจึงลดปัญหาที่อาจเกิดขึ้นจากการนำข้อจำกัดใหม่มาใช้กับผู้ถือหุ้นในภายหลัง

หาก Drag-Along Right เป็นส่วนสำคัญของข้อตกลงการลงทุน ควรตรวจข้อบังคับบริษัทและสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นพร้อมกัน เพื่อมิให้สิทธิที่ตกลงไว้ในเอกสารฉบับหนึ่งขัดกับหลักเกณฑ์การโอนหุ้นในอีกฉบับหนึ่ง

เงื่อนไขการใช้สิทธิและการคุ้มครองผู้ถือหุ้นส่วนน้อย

ข้อกำหนด Drag-Along Right ต้องระบุให้ชัดว่าบุคคลใดเป็นผู้มีสิทธิและสิทธินั้นเกิดขึ้นเมื่อใด การกำหนดเพียงว่า “ผู้ถือหุ้นข้างมาก” มีสิทธิบังคับขายหุ้นอาจไม่เพียงพอ เพราะอาจมีข้อโต้แย้งว่าคำดังกล่าวหมายถึงจำนวนหุ้น จำนวนเสียง หรือหุ้นที่มีสิทธิออกเสียง

สัญญาจึงมักกำหนดเกณฑ์เป็นสัดส่วนที่แน่นอน เช่น ผู้ถือหุ้นหรือกลุ่มผู้ถือหุ้นซึ่งถือหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าร้อยละ 75 มีสิทธิใช้ Drag-Along Right เมื่อมีบุคคลภายนอกเสนอซื้อหุ้นทั้งหมดของบริษัท หรือเสนอซื้อหุ้นในจำนวนที่ทำให้ผู้ซื้อได้อำนาจควบคุมบริษัท ทั้งนี้ สัดส่วนดังกล่าวเป็นเรื่องที่คู่สัญญาต้องตกลงให้เหมาะกับการถือหุ้นและอำนาจต่อรองของแต่ละฝ่าย มิได้มีอัตราตายตัวตามกฎหมาย

ราคาและเงื่อนไขการขายเป็นอีกเรื่องหนึ่งที่ต้องกำหนดให้แน่นอน โดยทั่วไป ผู้ถือหุ้นซึ่งต้องขายหุ้นตาม Drag-Along Right ควรขายให้แก่ผู้ซื้อรายเดียวกันและได้รับราคาต่อหุ้นตามหลักเกณฑ์เดียวกับผู้ถือหุ้นฝ่ายที่ใช้สิทธิ เพื่อมิให้ผู้ถือหุ้นกลุ่มหนึ่งได้รับประโยชน์จากการขายมากกว่าอีกกลุ่มหนึ่งโดยไม่มีเหตุรองรับ

อย่างไรก็ดี ราคาหุ้นมิใช่เงื่อนไขเพียงอย่างเดียวของการขายกิจการ สัญญาซื้อขายหุ้นอาจกำหนดคำรับรองและรับประกัน (Representations and Warranties) ความรับผิดในการชดใช้ค่าเสียหาย (Indemnity) หรือการกันเงินบางส่วนไว้เพื่อรองรับความรับผิดภายหลังการขาย ผู้ถือหุ้นส่วนน้อยซึ่งไม่มีส่วนบริหารบริษัทอาจไม่อยู่ในฐานะที่จะให้คำรับรองเกี่ยวกับกิจการของบริษัทได้ในขอบเขตเดียวกับผู้ถือหุ้นที่เป็นผู้บริหาร ข้อกำหนด Drag-Along Right จึงควรระบุขอบเขตความรับผิดของผู้ถือหุ้นแต่ละฝ่ายให้เหมาะสมด้วย

หากกำหนดราคาขั้นต่ำหรือใช้วิธีประเมินมูลค่า ควรกำหนดวิธีคำนวณและหลักเกณฑ์การประเมินไว้ล่วงหน้า รวมถึงผู้ประเมินหรือวิธีแต่งตั้งผู้ประเมิน การใช้ถ้อยคำเพียงว่า “ราคายุติธรรม” หรือ “มูลค่าที่เหมาะสม” โดยไม่กำหนดวิธีหามูลค่าย่อมเปิดช่องให้เกิดข้อพิพาทเมื่อมีการใช้สิทธิ

วิธีใช้สิทธิและการโอนหุ้น

เมื่อเกิดเหตุที่ให้สิทธิใช้ Drag-Along Right แล้ว ผู้ถือหุ้นฝ่ายที่ใช้สิทธิควรแจ้งผู้ถือหุ้นรายอื่นเป็นหนังสือ หนังสือแจ้งใช้สิทธิ (Drag-Along Notice) ควรระบุข้อมูลที่จำเป็นต่อการขาย เช่น ผู้ซื้อ จำนวนหุ้น ราคาซื้อขาย เงื่อนไขสำคัญ วันโอนหุ้น และระยะเวลาที่ผู้ถือหุ้นต้องดำเนินการ

สัญญาควรกำหนดหน้าที่ของผู้ถือหุ้นซึ่งต้องขายหุ้นให้ครบด้วย ไม่ว่าจะเป็นการลงนามตราสารโอนหุ้น ส่งมอบใบหุ้น ลงนามในสัญญาซื้อขายหรือเอกสารประกอบ และดำเนินการอื่นที่จำเป็นต่อการโอน

สำหรับหุ้นชนิดระบุชื่อ มาตรา 1129 กำหนดให้การโอนต้องทำเป็นหนังสือ ลงลายมือชื่อผู้โอนและผู้รับโอน มีพยานอย่างน้อยหนึ่งคนรับรองลายมือชื่อ และระบุเลขหมายหุ้นที่โอน หากไม่ปฏิบัติตามแบบดังกล่าว การโอนย่อมมีปัญหาเรื่องความสมบูรณ์ตามกฎหมาย นอกจากนี้ การโอนจะใช้ยันบริษัทหรือบุคคลภายนอกได้ต่อเมื่อได้จดแจ้งชื่อและสำนักของผู้รับโอนลงในทะเบียนผู้ถือหุ้นแล้ว

ข้อกำหนดเรื่องผลของการไม่ปฏิบัติตามจึงมีความสำคัญเช่นกัน หากผู้ถือหุ้นที่ต้องขายหุ้นปฏิเสธไม่ลงนามหรือไม่ส่งมอบเอกสาร สัญญาควรกำหนดสิทธิของคู่สัญญาฝ่ายอื่นและผลของการผิดสัญญาไว้ให้ชัด ในบางกรณีอาจมีการใช้หนังสือมอบอำนาจ (Power of Attorney) เพื่อรองรับการดำเนินการบางประการ แต่ขอบเขตของการมอบอำนาจต้องสอดคล้องกับนิติกรรมและแบบที่กฎหมายกำหนด

ผู้ถือหุ้นรายใหม่และข้อจำกัดในการโอนหุ้น

สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นย่อมผูกพันผู้ที่เข้าทำสัญญา หากมีการโอนหุ้นให้แก่บุคคลใหม่โดยผู้รับโอนไม่ได้เข้าผูกพันตามสัญญาเดิม อาจเกิดกรณีที่ผู้ถือหุ้นเดิมอยู่ภายใต้ Drag-Along Right แต่ผู้ถือหุ้นรายใหม่ไม่อยู่ภายใต้ข้อตกลงเดียวกัน

เพื่อป้องกันปัญหาดังกล่าว สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นมักกำหนดให้ผู้รับโอนหุ้นรายใหม่ลงนามในหนังสือเข้าผูกพันตามสัญญา (Deed of Adherence) ก่อนหรือพร้อมกับการรับโอนหุ้น เพื่อให้ผู้รับโอนเข้ารับสิทธิและหน้าที่ตามสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นเดิม

Drag-Along Right ยังต้องพิจารณาร่วมกับข้อกำหนดเกี่ยวกับการโอนหุ้นประเภทอื่นด้วย โดยเฉพาะสิทธิขายหุ้นตาม (Tag-Along Right) ซึ่งให้สิทธิผู้ถือหุ้นรายอื่นเข้าร่วมขายหุ้นเมื่อผู้ถือหุ้นรายใหญ่ขายหุ้นแก่บุคคลภายนอก หากสัญญากำหนดสิทธิทั้งสองประเภทไว้ ต้องระบุลำดับและผลของการใช้สิทธิให้ชัด เพื่อมิให้เหตุเดียวกันก่อให้เกิดขั้นตอนที่ขัดหรือซ้ำกัน

เรื่องเหล่านี้ควรจัดวางเป็นระบบเดียวกับข้อจำกัดการโอนหุ้นในข้อบังคับบริษัท มิฉะนั้น เมื่อมีการขายจริงอาจเกิดปัญหาว่าสิทธิตามสัญญาฉบับหนึ่งสามารถใช้ได้ แต่ขัดกับเงื่อนไขการโอนตามเอกสารอีกฉบับหนึ่ง

กรณีผู้ซื้อเป็นคนต่างด้าว

หากผู้ซื้อเป็นบุคคลหรือนิติบุคคลต่างด้าว ต้องตรวจผลของการโอนหุ้นตามพระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว พ.ศ. 2542 และกฎหมายเฉพาะที่ใช้กับกิจการของบริษัทด้วย

การพิจารณามิได้หยุดอยู่เพียงจำนวนหุ้นที่บุคคลต่างด้าวจะถือภายหลังการซื้อ แต่ต้องตรวจว่าการเปลี่ยนแปลงผู้ถือหุ้นทำให้บริษัทมีสถานะเป็นคนต่างด้าวตามกฎหมายหรือไม่ และกิจการของบริษัทอยู่ในประเภทที่คนต่างด้าวถูกห้าม จำกัด หรือต้องได้รับใบอนุญาตหรือหนังสือรับรองหรือไม่ กรมพัฒนาธุรกิจการค้าอธิบายหลักการของพระราชบัญญัติดังกล่าวไว้โดยแยกธุรกิจต้องห้าม ธุรกิจที่ต้องได้รับอนุญาต และกรณีที่สามารถประกอบธุรกิจโดยอาศัยหนังสือรับรองไว้ต่างหาก

นอกจากพระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าวแล้ว บางกิจการอาจมีข้อจำกัดตามกฎหมายเฉพาะ ใบอนุญาตประกอบกิจการ หรือเงื่อนไขการส่งเสริมการลงทุน การโอนหุ้นตาม Drag-Along Right จึงต้องดำเนินการโดยไม่ทำให้บริษัทฝ่าฝืนข้อจำกัดเหล่านั้น

หากกิจการมีข้อจำกัดเรื่องสัญชาติของผู้ถือหุ้น ควรกำหนดไว้ใน Drag-Along Right ด้วยว่าจะดำเนินการอย่างไรหากผู้ซื้อไม่สามารถรับโอนหุ้นทั้งหมดได้โดยชอบด้วยกฎหมาย เพื่อมิให้เกิดกรณีที่ผู้ถือหุ้นมีหน้าที่ขายตามสัญญา แต่การโอนไม่อาจดำเนินการให้เสร็จสมบูรณ์ได้

Drag-Along Right จึงควรตกลงตั้งแต่เริ่มต้นการลงทุน ในช่วงที่ผู้ถือหุ้นยังสามารถกำหนดเกณฑ์การใช้สิทธิ ราคา วิธีขาย และการคุ้มครองแต่ละฝ่ายโดยยังไม่มีข้อเสนอซื้อกิจการเข้ามากระทบผลประโยชน์ของผู้ถือหุ้นแต่ละราย

การจัดทำข้อกำหนดดังกล่าวสำหรับบริษัทจำกัดไทยควรพิจารณาให้ครบทั้งฐานของสิทธิ ผลผูกพันของสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นและข้อบังคับบริษัท เงื่อนไขการใช้สิทธิ ราคาขาย วิธีโอนหุ้น การรับผู้ถือหุ้นรายใหม่ และข้อจำกัดตามกฎหมายที่ใช้กับผู้ซื้อ เมื่อกำหนดเรื่องเหล่านี้ไว้ชัดตั้งแต่ต้น สิทธิบังคับขายหุ้นย่อมสามารถใช้เป็นกลไกในการขายกิจการได้ตามเจตนาของผู้ถือหุ้น โดยไม่ต้องกลับมาแก้ปัญหาพื้นฐานเรื่องสิทธิและวิธีโอนหุ้นในวันที่มีผู้ซื้อเข้ามาแล้ว